Prije gotovo tri decenije, 6. oktobra 1996. godine, u Podgorici je osnovana Matica muslimanska Crne Gore, kulturna, naučna i društvena organizacija čiji je osnovni cilj bio očuvanje i afirmacija nacionalnog, kulturnog i istorijskog identiteta Muslimana u Crnoj Gori.

Osnivanje Matice predstavljalo je značajan korak u organizovanju muslimanskih intelektualaca i kulturnih poslenika, koji su prepoznali potrebu za institucijom posvećenom proučavanju istorije, njegovanju tradicije i zaštiti kulturne baštine muslimanskog naroda.

U vremenu velikih političkih i društvenih promjena na prostoru bivše Jugoslavije, pitanje nacionalnog identiteta, kulturne posebnosti i položaja manjinskih naroda dobijalo je sve veći značaj. Upravo u takvim okolnostima nastala je ideja o osnivanju organizacije koja bi se, izvan neposrednog partijskog djelovanja, bavila pitanjima od trajnog značaja za muslimanski narod u Crnoj Gori.

Okupljanje intelektualaca iz više crnogorskih gradova

Prema dostupnim podacima, u osnivanju Matice učestvovali su muslimanski intelektualci i društveni djelatnici iz Podgorice, Pljevalja, Bara, Plava, Rožaja i drugih sredina u kojima tradicionalno žive pripadnici muslimanskog naroda.

Njihova namjera bila je da stvore organizaciju koja će objediniti naučne, kulturne i obrazovne aktivnosti, podsticati istraživanja i doprinositi očuvanju nacionalne samosvijesti.

Matica je osnovana kao udruženje građana, u skladu sa tadašnjim zakonskim propisima, sa opredjeljenjem da djeluje kao nepolitička organizacija.

Među ličnostima koje su obilježile njen rad posebno mjesto zauzima dr Avdul Kurpejović, dugogodišnji predstavnik i jedan od najistaknutijih zagovornika očuvanja posebnog nacionalnog identiteta Muslimana u Crnoj Gori.

Medju osnivačima bili su brojni Muslimanski intelektualci iz Crne Gore koji su u medjuvremenu promjenili svoje nacionalno izjašnjenje ili pod pritiskom ili iz interesa.

Očuvanje identiteta kao osnovna misija

Od osnivanja, djelovanje Matice bilo je usmjereno na nekoliko ključnih oblasti: istraživanje istorije Muslimana u Crnoj Gori, očuvanje kulturnog nasljeđa, razvoj izdavačke djelatnosti, afirmaciju književnog stvaralaštva i zaštitu prava pripadnika muslimanskog naroda.

Posebna pažnja posvećivana je pitanju nacionalnog imena i identiteta Muslimana, koje je tokom posljednjih decenija bilo predmet brojnih društvenih, političkih i naučnih rasprava.

Matica je nastojala da kroz naučne radove, publikacije, javne tribine i druge aktivnosti doprinese boljem razumijevanju istorijskog položaja Muslimana i njihove uloge u razvoju crnogorskog društva.

Istovremeno, u svojim programskim opredjeljenjima isticala je značaj međunacionalne tolerancije, multikulturalnosti i ravnopravnosti svih naroda koji žive u Crnoj Gori.

Nova etapa djelovanja nakon obnove nezavisnosti

Značajna etapa u institucionalnom razvoju Matice nastupila je nakon obnove državne nezavisnosti Crne Gore 2006. godine.

Na sjednici Skupštine održanoj 5. oktobra 2008. godine pokrenuta je reorganizacija njenog rada i pravnog statusa, u skladu sa novim ustavnim i zakonskim okvirom koji je uređivao prava manjinskih naroda i nacionalnih zajednica.

Kao pravni osnov navedeni su član 79 Ustava Crne Gore, kojim se garantuju posebna manjinska prava, i odredbe Zakona o manjinskim pravima i slobodama.

Prema dostupnim registracionim podacima, organizacija je u novom obliku registrovana 26. novembra 2008. godine.

Ova reorganizacija predstavljala je nastavak nastojanja da Matica razvija svoju djelatnost kao samostalna organizacija u oblasti kulture muslimanskog naroda Crne Gore.

„Osvit” – pisani trag kulturnog i nacionalnog djelovanja

Posebno mjesto u djelovanju Matice zauzima izdavačka djelatnost, a među njenim najznačajnijim projektima nalazi se časopis „Osvit – Glas Muslimana Crne Gore”.

Prvi broj časopisa objavljen je 2010. godine u Podgorici, sa namjerom da postane prostor za objavljivanje naučnih, istorijskih, književnih i publicističkih radova posvećenih Muslimanima Crne Gore.

Na njegovim stranicama obrađivana su pitanja nacionalnog identiteta, kulturnog nasljeđa, istorije, obrazovanja i položaja muslimanskog naroda u savremenom crnogorskom društvu.

Časopis je predstavljao pokušaj da se dokumentuju i sačuvaju istorijska svjedočanstva, ali i otvori prostor za raspravu o pitanjima važnim za budućnost ove nacionalne zajednice.

 Tri decenije od osnivanja

Nakon 30 godina od osnivanja Matice muslimanske Crne Gore, otvara se prostor za sveobuhvatnije sagledavanje njenog istorijskog značaja, rezultata i doprinosa očuvanju kulturnog identiteta Muslimana.

Tri decenije njenog postojanja obuhvataju period dubokih društvenih promjena – od posljednjih godina zajedničke države Srbije i Crne Gore, preko obnove crnogorske nezavisnosti, do savremenih rasprava o nacionalnom identitetu, manjinskim pravima i kulturnoj ravnopravnosti.

Osnivanje Matice muslimanske Crne Gore 6. oktobra 1996. godine ostaje važan događaj u istoriji kulturnog organizovanja Muslimana u Crnoj Gori. Njena istorija istovremeno predstavlja dio šire priče o nastojanjima manjinskih naroda da očuvaju svoju posebnost i aktivno učestvuju u izgradnji multikulturnog crnogorskog društva.